Het kaartspel en haar evolutie Van China naar Europa

Yezi Ge

Het idee om te spelen met kaarten of strookjes papier waar iets op was geschreven of getekend komt uit China ten tijde van de Tang-dynastie (618-907). Yezi Ge,het ‘Spel der Bladeren’ uit 827 wordt vaak genoemd als het begin van de evolutie van het kaartspel. Bij Yezi Ge moest je ingewikkelde regels opzoeken in een ‘spelregelboekje’ en de positie van de tokens (papierstrookjes of tekengeld) werd bepaald door dobbelstenen. Wat er precies op de tokens was geschreven of getekend is niet bekend. Het concept van cijfers en kleuraanduidingen verscheen pas in 1294 aan het einde van de 13e eeuw. Het is echter onduidelijk of Yezi Ge wel een kaartspel was. Volgens sommige onderzoekers was Yezi Ge een bordspel van promotie en demotie aan de hand van het gooien van dobbelstenen.  Een complexe vorm van monopolie, ganzenbord of slangen en ladders…

Deze tokens werden in de Tang-dynastie en Song-dynastie tevens gebruikt voor een drankspel met kaarten. Op deze ‘wijnkaarten’ stonden instructies of (vernederende) handelingen die een speler moest ondergaan als hij deze kaart trok (na het gooien met de dobbelstenen). Keizer Mu-tsung speelde in 969 Yezi (met wijnkaarten) na een zuipfeest van 25 dagen. Een maand later was hij dood…

Ma Diao

Een andere kandidaat voor de oorsprong van de evolutie van het kaartspel is het mysterieuze Ma Diao: het paard met drie benen. Dit was een complex spel van slagen winnen en combinaties. De eerste vermelding van Ma Diao komt uit 1294. Het Departement van Strafbepalingen in Enzhou doet verslag van twee mannen die op heterdaad zijn betrapt bij het kaartspelen. De houtblokken waar de kaarten mee werden gedrukt werden in beslag genomen, samen met negen speelkaarten. Helaas ontbreekt het aan verdere informatie…

Chinese geldkaarten

Chinese geldkaarten

Uitvinding papiergeld

Tijdens de Song-dynastie (960-1279) werd in 1023 het papiergeld ontwikkeld in China. Deze ‘geldkaarten’ stonden model voor de middeleeuwse Europese speelkaarten en waren waarschijnlijk gebaseerd op de tokens uit Yezi Ge. Rond 1067 wist echter niemand meer hoe Yezi Ge spel gespeeld moest worden. Nadat Genghis Khan (1162-1227) aan de macht was gekomen, was het oorspronkelijke doel van de kaarten vergeten en werden ze gezien als een exotisch gebruik. De geldkaarten bestonden oorspronkelijk uit drie of vier kleuren (munteenheden) en de cijfers 1 t/m 9. Soms werden er extra kaarten aan het spel toegevoegd. Geldkaarten behoren tot de oudste speelkaarten ter wereld en bevatten verschillende aanduidingen voor geld: munten, snoer met munten, honderden snoeren met munten, duizenden snoeren met munten.

De mening van de experts:

We kunnen slechts concluderen dat het idee van het spelen met kaarten of tokens waar iets op geschreven of getekend is, zeker bedacht is in China in de late Tang-periode (9e eeuw) en dat kaarten met kleur- en cijferaanduidingen verschenen aan het eind van de 13e eeuw (1294). Maar hoe, wanneer en of de tokens überhaupt invloed hadden op speelkaarten blijft een raadsel. De Chinese introductie van het papiergeld in 1023 was wellicht de katalysator. – David Parlett (kaartspelhistoricus).

Ik vind het heel waarschijnlijk dat Westerse speelkaarten en Chinese geldkaarten een gemeenschappelijke oorsprong hebben. Afgezien van de gelijkenis van sommige kleuren (geld met munten, snaren met knuppels), wat toevallig zou kunnen zijn, is er de gezamenlijke gedachte dat de numerieke kaarten in sommige kleuren in de omgekeerde volgorde staan. Misschien nog overtuigender is de gezamenlijke gedachte van het winnen van slagen, waarbij iedereen beurtelings een kaart speelt en de slag wordt gewonnen door de hoogste kaart van de kleur die wordt gespeeld door de eerste speler.

Het is moeilijk te geloven dat dit idee onafhankelijk in het oosten en het westen is uitgevonden. Het pak speelkaarten is er zo goed op aangepast dat het ook moeilijk voor te stellen is dat beide culturen eerst kaarten met speelkleuren hebben ontwikkeld en daarna pas het idee van het winnen van speelslagen eraan toevoegden, om er vervolgens achter te komen dat ze er al de juiste kaarten voor hadden. Kaarten die ze eerder voor een ander doel hadden gebruikt. – John McLeod (kaartspelhistoricus).

Het kaartspel Ganjifa en de Mammelukken

De evolutie van het Chinese kaartspel verspreidde zich via het oude Perzië en India naar het Midden-Oosten waar het Ganjifa of Kanjifeh werd genoemd en dat ‘kaarten’ betekent. Mogelijk introduceerden de Mammelukken het kaartspel onder de Khwarazmiandynastie (1077-1231) vanuit Perzië in India ten tijde van de Slavendynastie in het sultanaat Delhi (1206-1290) en van daaruit naar Egypte onder het Mammelukkensultanaat Caïro (1250-1517). Ganjifa-kaarten vallen extra op vanwege het feit dat ze rond zijn en prachtig zijn beschilderd. In India wordt nog steeds gespeeld met deze ronde kaarten. Bekende varianten van Ganjifa zijn Hamrang en Ekrang.

Rond 1370 verschenen de eerste speelkaarten in Italië en Spanje. Waarschijnlijk verspreid door de Egyptische Mammelukken (Italië) of de Moren (Spanje). In 1379 werd er gesproken over een pakje kaarten in de Italiaanse stad Viterbo. Dit kaartspel werd in de Saraceense taal nayb genoemd: ‘het spel der onderkoningen’. In Spanje worden speelkaarten nog altijd naip(es) genoemd. In 1377 werd het kaartspel naibbe in Florence verboden om te spelen. Een bewaard gebleven pakje kaarten van de Mammelukken uit de 15e eeuw bevat de vier kleuren: Zwaarden, Polo Sticks, Bekers, Munten en drie honneurs: Koning (Malik), Onderkoning (Naib) en tweede onderkoning (Thani Naib). Deze onderkoning vinden we terug in een van de voorouders van Bridge: Khedive. Een Perzisch woord dat prins of onderkoning betekent. De naam Khedive was van 1867 tot 1914 de titel van de gouverneur van Egypte…

Het kosmische kaartspel

De Afghaanse schrijver Idries Shah schrijft in zijn boek, The Sufis: “Naib is een Arabisch woord dat plaatsvervanger of vervangbaar materiaal betekent. Het vormt een allegorie van de lessen van een Soefi-meester over bepaalde kosmische invloeden op de mensheid. Dit is verdeeld in vier segmenten die de turuq (vier manieren) worden genoemd, het woord waar Tarot van is afgeleid”.

De Dominicaanse monnik Johannes von Rheinfelden schreef in 1377 in zijn Tractatus de moribus et disciplina humanae conversationis een hemelprijzende verhandeling over de toegevoegde waarde van het kaartspel op het lichaam en de ziel van de mens: “Iemand kan leren rekenen door de score bij te houden en het willekeurig schudden en delen van de kaarten toont ons dat we de omstandigheden van ons leven niet kunnen beheersen. De goedheid van het spel leidt de geest van de mens naar de goddelijke wetten en uiteindelijk naar God”.

Nayb

Nayb

Nayb

Hij beschrijft dat de kaarten in het Mammelukkenkaartspel Nayb zijn beschilderd met verschillende patronen. Vier koningen zitten op een koninklijke troon. Elke koning houdt een voorwerp in zijn hand. Het koninkrijk dat zij besturen vertegenwoordigt het goede en het kwade. Na deze koningen komen twee onderkoningen (plaatsvervangers). De eerste houdt een voorwerp omhoog en de ander houdt hetzelfde voorwerp omlaag. Hierna komen tien andere kaarten met dezelfde afmetingen en vorm. De koning is de dertiende kaart en er zijn tweeënvijftig kaarten in totaal. De hoogste kaart van de uitkomstkleur wint de slag. De uitkomstkleur bepaalt het koninkrijk waarin wordt gestreden om de slag. Zijn collega Humbert Kilanowaski, sinds 2010 lid van de Dominicaanse Orde en een hartstochtelijk bridgespeler, doet er nog een schepje bovenop.

 

 

Humbert Kilanowaski:

Het kaartspel staat symbool voor de toestand van de wereld. Elke kleur staat voor een goed of slecht koninkrijk in de wereld. De kaarten symboliseren het hiërarchische leven van de Middeleeuwen van de bedelaar tot de koning. Elk persoon uit het dagelijkse leven speelt zijn rol in het kaartspel. Een koning buiten zijn koninkrijk staat lager op de ladder dan de plaatselijke kapper. Als de uitkomstkleur schoppen is, dan verslaat schoppenvier hartenheer. De strategische elementen van het spel versterken de waarde van het inzicht. Dit is zeker waar in bridge, waar elke spel bestaat uit twee fases: de evaluatie van de sterkte van je hand (en die van partner) en het uitspelen van het spel d.m.v. de subtiele communicatie tussen beide partners.

De kleurvolgorde in bridge correspondeert met de juiste volgorde van de krachten van de ziel. De hoge kleuren behoren tot de onbelangrijke, rationele talenten. De lage kleuren behoren tot de praktische begeerten. Het intellect is de hoogste van alle menselijke kwaliteiten, ontworpen om alle andere kwaliteiten aan te sturen en komt overeen met de hoogste kleur, schoppen. Deze vier machten worden vervolmaakt door de vier fundamentele deugden: zorgvuldigheid, (recht)vaardigheid, vastberadenheid en gematigdheid…

Om Robert Louis Stevenson verkeerd te citeren: “bridge is niet gebaseerd op het verkrijgen van een goede hand, maar om je te bekwamen in het afspelen van een slechte hand”.

Bronnen:

The Oxford Guide to Card Games – David Parlett
The Penguin Book of Card Games – David Parlett
Encyclopaedia Britannica 2015
http://www.metmuseum.org/toah/hd/vmos/hd_vmos.htm
http://www.davpar.eu/histocs/leafgame.html
http://queenoftarot.com/posts/the-game-of-leaves
http://www.gamesmuseum.uwaterloo.ca/Archives/Wilkinson/Wilkinson.html
http://trustfortherevivalofindianplay.blogspot.co.uk/
http://www.pagat.com/class/ganjifa.html
http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/asia/g/ganjifa_playing_cards.aspx
http://cards.old.no/1500-mamluk/
http://pre-gebelin.blogspot.nl/2012/03/brother-johns-tractatus-de-moribus.html
Google Books