De bridgekoorts slaat toe


Onder de Eiffeltoren klonk het in 1932 met koortsachtige stem: “On bridge! On bridge! Bridge was tijdpassering, het is gewórden: een rage, een manie, een koorts, een hartstocht, een epidemie, een waanzin! Sinds enkele weken nodigt niemand zijn vrienden en bekenden meer op de thee, op een cocktail. Dat ware niet langer correct. Men offreert thuis de kaarten en de liefhebbers stromen toe. Wee hem of haar, die in de edele kunst van het bridgen niet ervaren is; de onwetenden staan buiten het sociale leven” (15-02-1932).

Was het niet minister Charles Maurice Tallyrand, ‘de prins met zes hoofden’ onder Louis XVIII, die ooit eens minachtend tegen een diplomaat die geen Whist speelde, zei: “Vous ne jouez donc pas le whist, monsieur? Hélas! quelle triste vieilesse vous vous préparez!” (Speelt u geen Whist, mijnheer? Wat een droeve ouderdom zult u hebben!)

Harold Vanderbilt bedacht in 1925 een nieuwe bridgevariant, Contract Bridge. Het woord Contract werd al snel achterwege gelaten. Zonder dat hij er ook maar enige moeite voor deed, sloeg deze laatste bridge-incarnatie enorm aan bij het grote publiek. Auction Bridge werd langzaam maar zeker overal in de wereld naar de achtergrond verdrongen en de excentrieke Amerikaan Ely Culbertson trad op de voorgrond. In 1929 lanceerde hij het eerste Bridge-magazine en in 1930 volgde zijn boek: Contract Bridge Blue Book. Dit boek werd een bestseller. Door zijn schrijven, zijn persoonlijkheid, zijn lezingen en zijn organisatie kwam Bridge in een stroomversnelling. De Culbertson-Lentz-match in 1931 en de wedstrijden tegen de Engelsen in 1930, 1933 en 1934 maakten van Bridge een universeel begrip. Dankzij een bloeiende organisatie die elk aspect van Bridge uitbuitte en de natuurlijke flair van de publiciteitsgeile Culbertson werd de bridgekoorts die al ruim drie decennia lang woekerde een chronische ziekte…

De twintigste eeuw was een eeuw van verandering; op sociaal, economisch, cultureel en wetenschappelijk niveau vonden er grote verschuivingen en omwentelingen plaats. Het kaartspel Whist kan worden gezien als een uitstekende metafoor of een lijdend voorwerp zo u wilt. De eeuwenlange heerschappij van de strenge Moeder Whist werd bruut doorbroken. Haar onconventionele kinderen: Duplicate, Bridge, Auction, Royal en Contract openden de koninklijke poorten op zoek naar vrijheid, gelijkwaardigheid en nieuwe uitdagingen. Het decorum van de fine fleur begon grote barsten te vertonen. Drie eeuwen lang regeerde de oude dame met ijzeren hand, maar de nieuwe tijdsgeest met haar jeugdig elan vergde een nieuwe denkwijze en zij bracht welkome veranderingen en een aanstekelijk joie de vivre met zich mee.

Vanaf 1890 ontstond er een ‘machtsspelletje’, een Game of Thrones onder de vele whistvarianten. In de VS haalde het populaire Duplicate het kaartspel uit de huiselijke kringen om zich in de publiekelijk toegankelijke clubs bijzonder succesvol te manifesteren. Tot 1930 zwaaide Duplicate de scepter in de VS, totdat Contract het zilveren stokje zou gaan overnemen van zijn oudere broer om het nooit weer af te staan. Bridge Whist, de tweede troonopvolger van Moeder Whist, toonde zijn sociale karakter. Een veelvoud aan bekoorlijk schoon ging het vanaf 1900 fanatiek beoefenen: “Jonge dames dromen, als haar moeders en haar grote zusters, over Bridge, en als zij niet dromen, betwisten zij elkaar de troeven.”

Het frivole Bridge Whist zou echter niet lang genieten van de Engelse troon. Zijn hongerige en dweepzieke broertje Auction begon in 1904 aan invloed te winnen en werd rond 1910 de nieuwe machthebber op kaartgebied. Royal nam rond 1915 de macht over van zijn tweelingbroer Auction en tien jaar later was het de beurt aan Contract, de jongste en intelligentste telg uit de Whistfamilie. Contract zag in 1925 het levenslicht en voor 1930 kwam hij al aan de macht, zonder er ook maar enige moeite voor te (hoeven) doen. Hij werd en wordt nog altijd door miljoenen trouwe volgelingen op handen gedragen. Zijn heerschappij is nog lang niet ten einde…

Rond 1906 veranderde de samenstelling van de stoffige whistclubs. Deze saaie herensociëteiten veranderden door de bruisende nieuwe tijdsgeest in gemengde clubs: “Het bridgespel is geen modezaak meer in Engeland, het is een ware hartstocht geworden. Het spel lijkt veel op Whist, heeft echter ingewikkelder regels en is veel gevaarlijker. Het beginsel bij Whist is geen fout te begaan; bij Bridge daarentegen komt het meer aan op koenheid en slagvaardigheid. Bals en buitenpartijtjes waren de in rouw gedompelde aristocratie verboden. Het bridgespel kwam juist op tijd en verdrong Baccarat en Whist. Het nieuwe spel heeft in weinig dagen de drie koninkrijken veroverd. Men danst niet meer, men musiceert niet meer, men babbelt niet meer, men tafelt niet lang meer bij het diner, waarvan men het menu vereenvoudigd heeft, om meer tijd voor het bridgespel te vinden” (03-02-1902). Foto: Charles E. Coffin.

In de puriteinse en preutse VS werd het Duivels Prentenboek echter gezien als een degeneratie van de samenleving:  “Wie zal de Amerikaanse maatschappij op haar tekortkomingen wijzen? Is de drankzucht zowel onder mannen als vrouwen niet toenemende? Is de zucht tot dobbelen in hogere kringen niet te laken? Bridge Whist, door dames gespeeld, is slechts een motief geworden elkaar te bedriegen, waarbij de zucht om de prijs te winnen tot allerhande listige handelingen aanleiding geeft” (13-07-1905).

Bridge Whist was een populair en verslavend gokspel: “In hoofdzaak is Bridge in de clubs niet populair geworden door het mooie spel, maar dankzij de wijze waarop men het kan spelen. Want Bridge is veranderd in een gokspel, men heeft het daartoe verlaagd, door het zo grof te spelen, de inzetten zo hoog te maken. En dit ziet men ook in de Shanghai gebeuren. Er bestaat geen limiet, door de Club voorgeschreven, men speelt het zo hoog als men het zelf verkiest. Men wedt er bij zoveel men wil en dan met een kalmte alsof de sommen die op het spel staan niets te betekenen hebben.

Na afloop ziet men twee partners die het spel hebben verloren twisten en redekavelen, terwijl de tegenstanders er kalm bij zitten. Ze werpen een juist en treffend licht op de degeneratie van het bridgespel. Want het is de hoge inzet die verloren is, die het warmlopen der zinnen veroorzaakt en niet het verlies van de robber, hoe dikwijls ook het tegenovergestelde wordt beweerd” (03-11-1906).

“In de Mormonenstaat Utah had de passie voor Bridge zulke afmetingen gekregen, dat de landsregering meende het te moeten verbieden, op straffe van boete en gevangenis. Daar Bridge een zeer ingewikkeld spel is, zal het evenwel niet spoedig zich inburgeren onder het {Nederlandse} volk. Dat is elders niet het geval en zover het in ons land in clubs en sociëteiten en in fijnere kringen mocht worden gespeeld, zal het ook te onzent wel niet populair worden…” (12-07-1907 ).

In Louisiana maakte men zich ernstig zorgen over de opvoeding van de kinderen: “Bij de wetgevende vergadering van Louisiana (VS) is een wetsvoorstel tot onderdrukking van de kaartspelen Bridge en Whist ingediend. De voorsteller van den maatregel verklaart, dat zijn voornaamste oogmerk is, dat hij voor de kinderen de zorg en de genegenheid hunner aan het spel verslaafde ouders terug wil winnen. Het huiselijk geluk en de opvoeding der kinderen worden volgens hem volkomen vernietigd door de zorgeloosheid van de ouders en vooral van de moeders…” (11-06-1910).

Ook in Engeland kregen de bridgeverslaafde moeders er flink van langs: “Enige jaren geleden werd Whist op de achtergrond gedrongen door Bridge. Bridge-concoursen werden in Engeland zeer populair en er ontstonden zelfs bridgeclubs. Engelse dames legden zich hartstochtelijk op dat kaartspel toe. Zij konden er niet mee ophouden, offerden haar nachtrust daaraan op; zij vergaten er ook alle dingen om: baby en het diner incluis. De husbands vonden menigmaal, bij thuiskomst van business, de tafel nog ongedekt, doch ook zij toonden vaak meer te hongeren naar Bridge, dan naar de groenten in water gestoofd. De smart set speelde om grof geld. Menige Engelse dame betaalde haar nieuwe hoeden met hetgeen ze bij Bridge won. Doch vaak moesten ook juwelen worden verpand om verliezen te dekken. Totdat Sutro en Pinero deze speelhartstocht in een paar toneelstukken over de hekel haalden. En sedert ging hier Bridge achteruit en kreeg Whist weer de overhand” (01-03-1911).

In Amerika nam Bridge Whist een grote vlucht. Het infecteerde alle lagen van de samenleving en als een verwoestende koorts nam het bezit van de rijken en de armen, de liefhebbers en de sceptici, de verwaande en de bescheidene. Zelfs de President sprak zich erover uit. Volgens sommigen vermoordde Bridge het vertier van de samenleving: “De formaliteiten, de etiquette en de hoffelijkheden zijn weggevaagd door dit besmettelijke spel!

Bridge bracht letterlijk nieuw leven in de brouwerij en niet alleen onder de bon ton der samenleving. Bridge was plots big business waar stevig aan kon worden verdiend. Er vond een aardverschuiving aan activiteiten plaats in de winkels en salons. Dancings, patisserieën, theesalons en de rayons de nouveautés in de grote warenhuizen waren niet langer aantrekkelijk in hun huidige vorm. De middenstand moest zich wel aanpassen aan de bridgemanie, de rattenplaag, die er in de grote steden heerste…

Modewinkels en kapperszaken speelden gretig in op deze nieuwe bron van inkomsten: “Marqueurs-pendulettes, sigarettenetuis, bedlampjes, kaartenkistjes waarop kwistig ‘atouts’ gezaaid zijn. Het aantal rode hartjes is ontelbaar. De klaverblaadjes zijn talrijk als de zandkorrels op het zeestrand, de sombere pique kijkt met duizend ogen zwart en grimmig de wereld in en de rode ruiten vervrolijken elk leeg hoekje. Fétiches dragen de troeven op hun rug, in hun bek; amuletten in hart- en ruitvorm zijn er nooit zoveel geweest als in deze bridgeweken. De grand couturiers ontwierpen een robe du bridge met een ruitennegen op de mouwopslagen en een hartenvrouw op de borst. Kappers ontwierpen een nieuwe bridgecoupe, de accroche-coeur. Het spitlok-kapsel dat handig werd omgedoopt tot het Sans Atout-kapsel…”

“Dansleraren drukten vroeger mensen een kaartje in de hand waarop stond: Volmaakt danser in acht lessen. Nu staat er: Volmaakt bridger in acht lessen. Bridge schijnt, om het te leren, precies evenveel tijd als dansen te vorderen. De theesalons konden niets anders doen dan bridgetafeltjes voor de ‘aangetasten’ vrij te maken. Grote warenhuizen openden een bridgesalet tussen het theesalon en het reisbureau waar beroepspartners ter beschikking van de clientèle zullen staan. De uitstalkasten van de boekhandelaars veranderden van samenstelling. Tussen de laatste modeblaadjes en een romantische novelle van Goethe lagen nu ook handleidingen van het bridgespel voor de beginner. Op een ereplaats daarboven een handleiding voor hen die zich in het bridgespel wensen te vervolmaken” (15-05-1932).

De vrouwen waren in 1902 net zo verslaafd als de mannen: “Een van de voorname dames, die de toon in de hoge Engelse wereld aangeven, heeft in een vierendeeljaars 84.000 gulden verloren. Een andere moest haar sieraden verkopen, om haar speelschulden te betalen. Het merkwaardigst is het feit dat het bridgespel voor het grootste deel zijn wonderbaarlijk succes te danken heeft aan de dames uit de High Life. Zij hebben daarbij met alle macht ook nog de gelijkheid der geslachten aan de groene tafel verkondigd. Zelfs de jonge dames blijven niet verschoond van deze hartstocht” (03-2-1902).

“Een andere heeft een uitgaande dochter, wie zij 1800 gulden kleedgeld geeft. Een vriendin maakt de opmerking dat dit toch wezenlijk te weinig is. De grote dame geeft het geredelijk toe: Maar het lieve kind speelt zó uitstekend Bridge dat zij gemakkelijk 12.000 gulden per jaar maakt. In hun kennissenkring wordt met zulk een woede Bridge gespeeld dat zelfs gedurende de rouwdagen, toen het lijk van Koningin Victoria boven aarde stond, ene der adellijke dames die de toon in Londen aangeven, haar dagelijkse bridgepartij niet verkoos te ontberen…” (17-01-1906).

Een stijlvolle vrouw werd recentelijk berispt voor haar toewijding aan het Bridge. Haar antwoord was zeer verhelderend:

“Wat moeten we anders doen? De arme vrouwen zijn altijd bezig met hun hoofd en hun handen: wassen, strijken, koken, kleren maken, het aankleden van hun kinderen en ze zijn aan het werk in afmattende zweethokken. Maar ik mag deze nederige werkzaamheden niet verrichten. Alles wordt voor me gedaan. Mijn echtgenoot verlaat om 09:00 uur het huis en keert terug om 18:00 uur. Wat moet ik doen in die duizelingwekkende tussentijd? Ik ben te dik om te tennissen, te bang om in een automobiel te rijden, de schoonheidsartsen verbieden me om te eten, mijn echtgenoot geeft me geen toestemming om te flirten. Als ik even ga liggen, dan voel ik mezelf dikker en dikker worden. Van sigaretten word ik misselijk, de novelles van tegenwoordig zijn idioot, mijn kinderen zitten op een internaat en dus word ik wel gedwongen om Bridge te spelen. Bridge is het slavenwerk van de rijke vrouw. Het wrede noodlot dwingt ons ertoe, net zoals de armen veroordeeld zijn tot de naaimachines. Ik haat het spel. Maar wat moeten we anders doen…” (16-01-1910).

Gelukkig is de groene ziekte Bridge zelfreinigend. Bridge is een commercieel geneesmiddel, zoals mocht worden opgetekend uit de mond van een dokter: “Ik heb de geneeskundige kracht van dit middel geconstateerd bij herstellenden na een moeilijke operatie of een ziekte als neurasthenie of influenza, alsmede in gevallen van oververmoeidheid. Regeringspersonen die een walg hebben gekregen van politiek, gewoontedrinkers die geen onderscheid meer kennen tussen goede en slechte wijn, uit de normale toestand geraakte personen van beiderlei kunne hebben Bridge gespeeld en zijn weder b1eter geworden. “ Dit recept is echter zeer duur…